Ελληνικά » Διδασκόμενη Ύλη Μαθημάτων » 70019 Εισαγωγή στην Ισλαμική Τέχνη

70019 Εισαγωγή στις τέχνες του Ισλαμικού Κόσμου

 

Παναγιώτης Πούλος

Λέκτορας

ppoulos[at]turkmas.uoa[dot]gr

3 ώρες εβδομαδιαίως

Περιγραφή του μαθήματος

Το μάθημα αποτελεί εισαγωγή στις εικαστικές/οπτικές (αρχιτεκτονική, καλλιγραφία, μικρογραφία, μεταλλοτεχνία, κεραμική, υφαντουργία κλπ.) και επιτελεστικές τέχνες (μουσική, απαγγελία, προφορική αφήγηση κλπ.) του ισλαμικού κόσμου. Οι διάφορες μορφές τέχνης και η μεταξύ τους σχέση εξετάζονται διαχρονικά στο πλαίσιο των κυρίαρχων δυναστειών της Μέσης Ανατολής (Ομαγιάδες, Αββασίδες, Σαφαβίδες κ.ά.), από τον 7ο έως και τον 18ο αιώνα. Παρουσιάζονται διεξοδικά τα κεντρικά αισθητικά ζητήματα και οι ιστορικές διαμάχες που αφορούν στη σχέση του Ισλάμ με τις τέχνες, όπως για παράδειγμα το ζήτημα της απεικόνισης στις εικαστικές τέχνες και αυτό της νομιμότητας της χρήσης της μουσικής στη θρησκευτική λατρεία. Σε αντίθεση με μια οικουμενική θεώρηση του ισλαμικού πολιτισμού, δίνεται έμφαση στην μελέτη του σε τοπικό επίπεδο, εξετάζοντας αναλυτικά τις διαφορετικές σημασίες και λειτουργίες των τεχνών στην κάθε περίπτωση. Τέλος, παρουσιάζονται επιλεκτικά ζητήματα που αφορούν στις σύγχρονες καλλιτεχνικές  τάσεις και ρεύματα στη Μέση Ανατολή.

Στόχος του μαθήματος

είναι η ανάπτυξη μιας διεπιστημονικής, κριτικής προσέγγισης στην μελέτη των τεχνών του ισλαμικού κόσμου, αντλώντας και συνδυάζοντας μεθοδολογικά και αναλυτικά εργαλεία από διαφορετικά επιστημονικά πεδία (ανθρωπολογία, εθνομουσικολογία, μετα-αποικιακές σπουδές κλπ.). Μέσα από αυτό το πρίσμα θεώρησης της τέχνης, απώτερος σκοπός του μαθήματος είναι η κατανόηση μιας σειράς γενικότερων ζητημάτων που ορίζουν την έννοια του πολιτισμού.       

Θεματικές ενότητες

1.     Μελετώντας την «Ανατολή»: Ισλάμ, οριενταλισμός και ουσιοκρατία
2.     Οι τέχνες του ισλαμικού κόσμου
3.     Το Κοράνι: Δομή, διακόσμηση και απαγγελία
4.     Το ζήτημα της απεικόνισης στην ισλαμική τέχνη
5.    Το ζήτημα της ακρόασης (semâ‘) στο Ισλάμ
6.     Η δυναστεία των Ομαγιαδών: Ι. Δημόσια αρχιτεκτονική και ζητήματα ταυτότητας
7.     Η δυναστεία των Ομαγιαδών: ΙΙ. Παλάτια, αυλικές τέχνες και διασκέδαση
8.     Η δυναστεία των Αββασιδών: Ι. Γράμματα, επιστήμες και μουσική στη Βαγδάτη
9.     Η δυναστεία των Αββασιδών: ΙΙ. Τα τεμένη της Σαμάρρα
10.  Μουσική εικονογραφία (κεραμική) και τελετουργία στην αυλή των Φατιμιδών
11.  Η δυναστεία των Σαφαβιδών: Τo Έπος των Βασιλέων (Shahnameh) από την αφήγηση στην εικόνα
12.  Radif: Εισαγωγή στην μουσική παράδοση του Ιράν
13.  Σύγχρονα καλλιτεχνικά ρεύματα και τάσεις στην Μέση Ανατολή

Η τρέχουσα υποδειγματική δομή (state-of-the-art) του περιεχομένου αντίστοιχων ή συναφών μαθημάτων σε ομοειδή Τμήματα της ημεδαπής/αλλοδαπής

Εισαγωγικά μαθήματα για τις τέχνες του ισλαμικού κόσμου διδάσκονται διεθνώς σε πανεπιστήμια όπου υπάρχουν προγράμματα «Σπουδών περιοχής» (Area studies), τα οποία αφορούν στην ευρύτερη Μέση Ανατολή, ή σε τμήματα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Τέχνης με αντίστοιχη έμφαση και εξειδίκευση. Ενδεικτικά, αντίστοιχα και συναφή μαθήματα που αφορούν στις τέχνες και τον πολιτισμό του ισλαμικού κόσμου διδάσκονται στα προπτυχιακά προγράμματα των τμημάτων Anthropology and Sociology, Art and Archeology και Music Studies του School of Oriental and Afircan Studies (University of London).

Βασική βιβλιογραφία

Στα ελληνικά

Άρμπερι, Άρθουρ Τζ. 2005. Σουφισμός. Μια παρουσίαση των μυστικιστών του Ισλάμ. Αθήνα: Κέδρος.

Γούτας, Δημήτριος. 2001. Η αρχαία ελληνική σκέψη στον αραβικό πολιτισμό: Ελληνο-αραβικές μεταφράσεις στη Βαγδάτη κατά την πρώιμη αββασιδική περίοδο (2ος -4ος / 8ος -10ος αιώνας). Αθήνα: Περίπλους.

Ernst, Carl W. 2001. Σουφισμός. Η φιλοσοφία και η πρακτική της μυστικής παράδοσης του Ισλάμ. Θεσσαλονίκη: Αρχέτυπο.

Geertz, Clifford. 2003. Η ερμηνεία των πολιτισμών. Αθήνα: Αλεξάνδρεια.

Hourani, Albert. 1994. Ιστορία των αραβικών λαών. Αθήνα: Νέα Σύνορα - Α.Α. Λιβάνη.

Κονδύλη-Μπασούκου, Ελένη. 2011. Αραβικός πολιτισμός. Αθήνα: Συμμετρία. 

______ 2001. Εισαγωγή στη λογοτεχνία των Αράβων. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.

Lewis, Bernard. 1996. Οι Άραβες στην ιστορία. Αθήνα: Εκδόσεις Γκοβόστη.

Μακρής, Γεράσιμος. 2004. Ισλάμ: Πεποιθήσεις, πρακτικές και τάσεις. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.  

Μπαλλιάν, Άννα (επιμ.). 2006. Μουσείο Μπενάκη. Οδηγός Μουσείου Ισλαμικής Τέχνης. Αθήνα: Μουσείο Μπενάκη. 

Μπαντάουη, Χασάν. 2011. Εισαγωγή στην ιστορία του ισλαμικού κόσμου. Διοίκηση, κοινωνία, οικονομία, προϊσλαμική περίοδος. Θεσσαλονίκη: Βάνιας.

Μπλουμ Τζόναθαν και Σήλα Μπλερ. 2001. Ισλαμικές Τέχνες. Αθήνα: Καστανιώτης.

Meskell, Lynn (επιμ). 2006. Η αρχαιολογία στο στόχαστρο: Εθνικισμός, πολιτική και πολιτιστική κληρονομιά στην ανατολική Μεσόγειο και τη Μέση Ανατολή. Αθήνα: Κριτική.

Παπουτσάκη, Νεφέλη. 2007. Μικρή εισαγωγή στα ισλαμικά γράμματα. Αθήνα: Μουσείο Μπενάκη

Said, Edward W. 1996. Οριενταλισμός. Αθήνα: Νεφέλη.

Shannon, Jonathan. 2014. «Συναίσθημα, επιτέλεση και χρονικότητα στη αραβική μουσική: αναστοχασμοί για το τάραμπ». Στο Ε. Καλλιμοπούλου και Α. Μπαλάντινα (επιμ.) Εισαγωγή στην Εθνομουσικολογία, σσ. 351-390. Αθήνα: Εκδόσεις Ασίνη.   

Stierlin, Henri. 2003. Ισλαμική τέχνη. Η εξάπλωση του περσικού ρυθμού από το Ισπαχάν μέχρι το Τατζ Μαχάλ. Αθήνα: Καρακώτσογλου.

Τούμα, Χαμπίμπ. 2006. Η μουσική των Αράβων. Θεσσαλονίκη: Εν χορδαίς.

Τσιμπιρίδου, Φωτεινή και Δημήτρης Σταματόπουλος (επιμ.). 2008. Οριενταλισμός στα όρια: Από τα οθωμανικά Βαλκάνια στη σύγχρονη Μέση Ανατολή. Αθήνα: Κριτική.

Ζιάκας, Γρηγόριος Δ. 2007. Τα ελληνικά γράμματα και ο Αριστοτέλης στην αραβική παράδοση. Αθήνα: Άγρα.

Ξενόγλωσση

Blair, Sheila και Jonathan, Bloom. 2003. «The Mirage of Islamic Art: Reflections on the Study of an Unwieldy Field». The Art Bulletin 85.1:152-184.

Canby, Sheila R.1993. Persian Painting. London: The British Museum Press.

Contadini, Anna. 1998. Fatimid Art at the Victoria and Albert Museum, Λονδίνο, V&A.

Creswell, K.A.C. James Allan (επιμ.). 1989. A Short Account of Early Muslim Architecture, Άλντερσοτ: Scolar Press.

Danielson, Virginia, Scott Marcus και Dwight Reynolds (επιμ.) (2002) The Garland Encyclopedia of World Music Volume 6: The Middle East. Νέα Υόρκη, Λονδίνο: Routledge.

Denny, Walter. 1985. «Music and Musicians in Islamic Art». Asian Music 17.1: 37-68

Dwight, Reynolds. 2002. «Learning Epic Traditions». The Garland Encyclopedia of World Music Volume 6: 339-46.

Ettinghausen, Richard, Oleg Grabar και Marilyn Jenkins-Madina. 2001. Islamic Art and Architecture 650-1250. Νιού Χέιβεν, Λονδίνο: Yale University Press.

al-Faruqi, Lois I. 1985. «Music, Musicians and Muslim Law». Asian Music 17: 13-36.

Farmer, Henry, G. 1973[1929]. A History of Arabian Music to the XIIIth Century. Λονδίνο:  Luzac.

Geertz, Clifford. 1976. «Art as a Cultural Symbol». Modern Language Notes, 91:1473-99.

Grabar, Oleg. 2006. Constructing the Study of Islamic Art, Τομ. II, III. Χάμσαϊρ: Ashgate Publishing Limited.

______            2005. Constructing the Study of Islamic Art, Τομ. I, IV. Χάμσαϊρ: Ashgate Publishing Limited. [ Διαθέσιμα από το ArchNethttp://archnet.org/lobby/]

Gribetz, Arthur. 1991. «The samā‘ controversy: Sufi vs. Legalist». Studia Islamica 74: 43-62. 

Hodgson, Marshall G. S. 1974. The Venture of Islam. Conscience and History in a World Civilization. The Classical Age of Islam, τομ. Ι. Σικάγο, Λονδίνο: University of Chicago Press. 

Leaman, Oliver. 2004. Islamic Aesthetics: An Introduction. Εδιμβούργο: Edinburgh University Press.

Nelson, Kristina. 2001. The Art of Reciting the Qur’an. Κάιρο, Νέα Υόρκη: American University in Cairo Press.

Nettl, Bruno. 1992. The Radif of Persian Music: Studies of Structure and Cultural Context. Σαμπέιν: Elephant and Cat.

Robson, James (επιμ.). 1938. Tracts on Listening to Music, being Dhamm al-malahi by Ibn abi ‘l-Dunya and Bawariq al-ilma’ by Majd al-Din al-Tusi al-Ghazali. Λονδίνο: Royal Asiatic Society.

Sawa, George D. 1989. Music Performance Practice in the Early ‘Abbāsid Era. Τορόντο:  Pontifical Institute of Medieval Studies.

Schimmel, Annemarie. 1990. Calligraphy and Islamic Culture. Λονδίνο: I.B. Tauris. 

Shiloah, Amnon, 1995. Music in the World of Islam: A Socio-Cultural Approach. Ντιτρόιτ: Wayne State University Press.

Wright, Owen. 1999. Music at the Fatimid court: the evidence of the Ibn al-Ṭaḥḥān manuscript’. Στο : Barrucand, M. (επιμ.), L’Égypte fatimide: son art et son histoire (Actes du Colloque organisé à Paris les 28, 29 et 30 mai 1998), σσ. 537-45. Παρίσι: Presses de l’Université de Paris-Sorbonne.

Zuhur, Sherifa. 2001. Colors of Enchantment. Theatre, Dance, Music and the Visual Arts in the Middle East. Κάιρο, Νέα Υόρκη: American University in Cairo Press.

______ (επιμ.). 1998. Images of Enchantment. Visual and Performing Arts of the Middle East. Κάιρο: American University in Cairo Press.